Tworzenie pojęć

Większość zwierząt uczy się rozwiązywania labiryntów i innych zadań metodą prób i błędów. Dopóki działa dostateczna motywacja, zwierzęta wypróbowują każdą możliwość i stopniowo, przez szereg sukcesów i niepowodzeń, uczą się rozwiązania zadania. U człowieka uczenie się metodą prób i błędów odgrywa rolę mało istotną. Mając przed sobą jakiś problem, człowiek zapoznaje się z nim — dokonuje jego analizy i nagle „chwyta" rozwiązanie. Tę reakcję nazywa się wglądem (ang. insight). Reakcje, które pojawiają się w wyniku wglądu, nie dają się porównać z żadnymi z dotychczas omawianych. Aczkolwiek zależą one od wcześniej nabytej wiedzy, jednak same przez się stanowią reakcje całkowicie nowe u danego osobnika. W uczeniu się przez wgląd występuje dostrzeganie nieznanych dotychczas związków i zależności między dobrze znanymi spostrzeżeniami. Jest to zatem działanie prawdziwie twórcze. Wgląd polega także na tworzeniu pojęć lub zasad. Objaśnimy to na podstawie następującego doświadczenia. Szczura umieszcza się przed półkolistą ścianką z wieloma drzwiczkami, z których w każdej próbie troje zostaje otwartych. Bez względu na to, które drzwiczki w danej próbie otwarto, zwierzę zawsze otrzymuje lekkie uderzenie prądem elektrycznym przechodząc przez drzwiczki znajdujące się po stronie lewej lub prawej, a nagrodę w postaci pokarmu, jeżeli przechodzi przez drzwiczki środkowe. Gdyby szczury były w stanie nauczyć się natychmiast podążać do drzwiczek środkowych (nawet jeśli w poprzedniej próbie prowadziły one do kary), oznaczałoby to, że zwierzęta te uczą się pewnych pojęć, opanowują jakieś zasady. W opisanym przypadku chodziłoby o pojęcie środka.