Mowa i pismo
Przedstawiciele wszystkich, a więc również tych najbardziej prymitywnych społeczeństw ludzkich, posługują się mową zazwyczaj wysoko rozwiniętą. Mowa i pismo (porozumiewanie się) reprezentują drugi poziom rozumowania abstrakcyjnego. Do pierwszego poziomu rozumowania abstrakcyjnego należą na przykład pojęcia stołu lub drzwi. Przedstawienie tych pojęć w formie symboli stanowi przejście do wyższego poziomu abstrakcji. Przecież nie ma niczego, co by mogło przypominać stół w zespole liter tworzących wyraz stół. Oczywiście zupełnie możliwe jest stworzenie pisma, w którym każdemu pojęciu odpowiadałby pojedynczy symbol w postaci obrazka. W mniejszym lub większym stopniu działo się już tak w rozwoju piktograficznego pisma Indian północno-amerykańskich i ideograficznego pisma Chińczyków i Japończyków. Plastyczniejsze formy pisma zawierają sto-stosunkowo niewielką liczbę symboli, których określone specyficzne kompozycje wyrażają poszczególne pojęcia. Nasz alfabet stanowi zestaw liter, których rozmaite kombinacje składają się na nasze pismo. Wystarczy porównać znaczenia wyrazów mur i rum by zrozumieć, jak istotna jest kolejność liter. Podobnie rzecz się ma z naszą mową, w której występują elementy zwane głoskami, czyli fonemami. Doniosła rola mowy polega na umożliwianiu jednostkom porozumiewania się i współdziałania. Z kolei współdziałanie jest nieodzowne dla realizowania w grupie zadań, które przekraczają możliwości jednostki. Mowa ma szczególne znaczenie dla zwierząt żyjących społecznie. Widzieliśmy już jak porozumiewanie się między pszczołami zapewnia sprawne funkcjonowanie ula. Trzeba sobie zdawać sprawę, że „język" pszczół jest nieporównanie uboższy od naszego będącego systemem jednoznacznych symboli i odznaczającego się o wiele większą plastycznością od tańców pszczelich.